Prace budowlane jesienią można prowadzić bezpiecznie, ale decyzji o rozpoczęciu kolejnego etapu nie powinno się podejmować wyłącznie na podstawie temperatury pokazanej w południe. Dla betonu, zapraw murarskich, tynków, klejów, hydroizolacji czy powłok znacznie ważniejsze może być to, co wydarzy się kilka lub kilkanaście godzin później: nocny spadek temperatury, wysoka wilgotność, rosa, mgła albo deszcz pojawiający się podczas wiązania materiału, informuje redakcja domenzi.pl.
Seria dni z temperaturą 10–15°C może więc wyglądać jak dobre okno robocze, a mimo to stwarzać problem, jeśli nocami powierzchnia ściany, fundamentu lub świeżego betonu szybko schładza się w okolice kilku stopni. Instytut Techniki Budowlanej poświęcił wykonywaniu robót w obniżonych temperaturach osobne wytyczne obejmujące między innymi roboty ziemne, fundamentowe, betonowe, murowe, hydroizolacyjne i wykończeniowe.
Najważniejsza zasada brzmi więc inaczej niż „jesienią nie budujemy”. Jesienią trzeba planować technologię pod całe okno dojrzewania materiału, a nie tylko pod kilka godzin pracy ekipy. Graniczne wartości temperatury zależą przy tym od konkretnego produktu, technologii i dokumentacji technicznej. Nie wolno automatycznie przenosić parametrów jednego tynku, zaprawy czy membrany na wszystkie produkty z tej samej kategorii.
„W wytycznych podano zalecenia dotyczące wykonywania w okresach obniżonej temperatury robót budowlanych ziemnych, betonowych, murowych, hydroizolacyjnych i wykończeniowych.”
— Instytut Techniki Budowlanej, opis wytycznych dotyczących robót w obniżonych temperaturach.
Nie patrz tylko na temperaturę w dzień: problem często zaczyna się po zachodzie słońca
Jesienny plac budowy może być suchy o godzinie 14:00, a kilka godzin później pokryć się wilgocią bez jakiegokolwiek deszczu. Przyczyną jest ochładzanie powietrza oraz powierzchni budynku w kierunku temperatury punktu rosy. IMGW-PIB definiuje punkt rosy jako temperaturę, do której powietrze musi się ochłodzić, aby osiągnąć stan nasycenia parą wodną. Gdy ta wartość zostanie osiągnięta, zaczyna się kondensacja.
To szczególnie istotne przy materiałach wymagających suchego podłoża albo przyczepności do chłonnej powierzchni. Betonowa ściana fundamentowa, warstwa zbrojona elewacji czy płyta dachowa może być rano wilgotna mimo braku opadów. Jeżeli ekipa przykryje tę wilgoć powłoką, klejem lub membraną wymagającą suchego podłoża, problem zostaje zamknięty wewnątrz układu warstw.
„Gdy temperatura powietrza osiąga wartość temperatury punktu rosy, dochodzi do kondensacji.”
— IMGW-PIB, wyjaśnienie dotyczące punktu rosy.
W praktyce przed rozpoczęciem robót budowlanych jesienią trzeba sprawdzić przynajmniej:
- temperaturę powietrza podczas wykonywania prac;
- temperaturę podłoża;
- minimalną temperaturę prognozowaną na najbliższą noc;
- wilgotność względną;
- temperaturę punktu rosy;
- prawdopodobieństwo deszczu, mżawki, mgły i szronu;
- czas potrzebny materiałowi na związanie, utwardzenie albo uzyskanie odporności na opad;
- wymagania producenta dotyczące podłoża;
- możliwość osłonięcia wykonanej powierzchni bez odcinania wymaganej wentylacji.
Sama prognoza „12°C, bez deszczu” nie wystarcza. Jeżeli wieczorem temperatura spadnie do 6°C, punkt rosy wyniesie 5°C, a powierzchnia północnej ściany będzie wychładzała się jeszcze szybciej, margines technologiczny może praktycznie zniknąć.
Punkt rosy może być ważniejszy niż liczba widoczna w prognozie
Dokumentacje niektórych systemów wprost odnoszą się do różnicy pomiędzy temperaturą podłoża a punktem rosy. Przykładowo w dokumentacji SikaProof Primer-01 producent wymaga, aby temperatura podłoża i nieutwardzonego materiału była o 3°C wyższa od punktu rosy aż do całkowitego utwardzenia. Dla tego konkretnego produktu podano również minimalną temperaturę otoczenia i podłoża +5°C.
„Temperatura podłoża i nieutwardzonego materiału musi być zawsze o 3°C wyższa od temperatury punktu rosy.”
— Sika, karta produktu SikaProof Primer-01.
Nie jest to uniwersalna wartość dla każdej chemii budowlanej. Pokazuje jednak, dlaczego pomiar podłoża na budowie jest bardziej miarodajny niż samo odczytanie temperatury powietrza w aplikacji pogodowej.
Betonowanie przed chłodnymi nocami: największy problem pojawia się po wylaniu mieszanki
Betonowanie jesienią wymaga szczególnej kontroli warunków po zakończeniu pracy. Cement potrzebuje czasu na hydratację i uzyskanie odpowiedniej wytrzymałości. Niska temperatura spowalnia ten proces, a zamarznięcie świeżej mieszanki przed uzyskaniem wymaganej odporności może uszkodzić strukturę betonu.
W specyfikacjach Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad dotyczących nawierzchni z betonu cementowego wskazano, że wykonywanie nawierzchni powinno odbywać się przy temperaturze powietrza co najmniej +5°C.
Praca poniżej tej wartości wymaga specjalnych zabiegów zapewniających utrzymanie temperatury mieszanki powyżej +5°C przez co najmniej trzy dni, natomiast poniżej -3°C betonowanie takich nawierzchni należy przerwać. Dokument zabrania również wykonywania betonowania podczas opadów deszczu.
Tych wartości nie należy mechanicznie traktować jako instrukcji dla każdego fundamentu czy stropu w domu jednorodzinnym. Pokazują natomiast skalę problemu: temperatura w chwili przyjazdu gruszki jest tylko jednym elementem procesu.
Przed betonowaniem trzeba ustalić:
| Element kontroli | Co sprawdzić przed rozpoczęciem |
|---|---|
| Prognoza | nie tylko dzień betonowania, ale kolejne noce |
| Podłoże | brak lodu, szronu i stojącej wody |
| Deskowanie | czyste, przygotowane do betonowania |
| Mieszanka | parametry zgodne z projektem i zamówieniem |
| Pielęgnacja | sposób ograniczenia utraty ciepła i wilgoci |
| Opady | możliwość szybkiego zabezpieczenia powierzchni |
| Temperatura | warunki przewidziane w technologii i dokumentacji |
| Nadzór | sposób postępowania uzgodniony z kierownikiem budowy |
Szczególnie ryzykowny układ występuje wtedy, gdy betonowanie zaczyna się późnym popołudniem, a kilka godzin później następuje gwałtowne ochłodzenie. Świeży element wchodzi wtedy w najważniejszy początkowy etap dojrzewania już w znacznie gorszych warunkach niż podczas układania mieszanki.
Nie oznacza to, że każdy spadek temperatury poniżej +5°C automatycznie niszczy beton. Możliwe są technologie robót w obniżonych temperaturach, obejmujące między innymi odpowiedni skład mieszanki, ochronę cieplną konstrukcji, organizację dostawy czy osłony. Powinny jednak wynikać z technologii przyjętej dla konkretnej konstrukcji, a nie z improwizacji po zobaczeniu nocnej prognozy.
Murowanie można prowadzić dłużej, ale zwykła zaprawa nie staje się „zimowa”
W przypadku murów również nie ma jednej temperatury granicznej wspólnej dla wszystkich zapraw. Produkty przeznaczone do standardowych warunków mają własny zakres stosowania, a zaprawy zimowe mogą dopuszczać pracę w warunkach, w których zwykły produkt nie powinien być używany.
SOLBET podaje dla swojej zimowej zaprawy do cienkich spoin możliwość murowania przy temperaturze powietrza nie niższej niż 0°C. Producent informuje jednocześnie, że po około ośmiu godzinach od zastosowania zaprawy dopuszczalny jest spadek temperatury do -5°C. Dotyczy to właśnie wskazanego produktu, a nie każdej zaprawy murarskiej dostępnej na rynku.
Jeżeli prognoza pokazuje kilka ciepłych godzin, a następnie serię chłodnych nocy, nie powinno się więc rozpoczynać dużej partii muru bez sprawdzenia karty stosowanej zaprawy.
Dodatkowym problemem jest wilgoć. Górna powierzchnia niedokończonego muru może zbierać wodę opadową. Przed przerwą technologiczną warto zabezpieczyć ją od góry przed deszczem i śniegiem, pozostawiając ściany zgodnie z zasadami właściwymi dla zastosowanego materiału.
„Na zimę można zostawić mury przykryte od góry.”
— Tomasz Rybarczyk, Product Manager SOLBET, odpowiedź techniczna dotycząca zabezpieczenia muru.
Jeżeli materiały były już długo wystawione na opady, sam fakt ich wyschnięcia na powierzchni nie przesądza o przydatności.
Cement w papierowych workach, płyty drewnopochodne, płyty gipsowo-kartonowe i materiały termoizolacyjne reagują na zawilgocenie inaczej. Przy podejmowaniu decyzji można wykorzystać także wcześniejsze zestawienie dotyczące tego, które materiały budowlane po deszczu można jeszcze wykorzystać, a które wymagają dokładniejszej kontroli.
Tynki i elewacja: kilka ciepłych godzin nie daje bezpiecznego okna technologicznego
Tynkowanie jesienią jest jednym z etapów, przy których ekipy najczęściej wpadają w pułapkę ciepłego popołudnia. Tynk może zostać nałożony przy pozornie bardzo dobrych warunkach, ale jego powierzchnia nadal pozostaje świeża wtedy, gdy rozpoczyna się nocne ochłodzenie.
Problemem może stać się nie tylko temperatura poniżej zakresu określonego przez producenta. Wysoka wilgotność spowalnia wysychanie, a rosa może zwilżyć powierzchnię. Zacinający deszcz pojawiający się przed uzyskaniem odporności na opad również może uszkodzić świeżą warstwę.
Dla części popularnych systemów elewacyjnych typowy minimalny zakres aplikacji zaczyna się w pobliżu +5°C, ale każdorazowo trzeba sprawdzić konkretną kartę techniczną. Nie należy zakładać, że skoro tynk można nakładać przy +5°C, wystarczy zobaczyć +6°C w południe.
Znaczenie mają równocześnie:
- temperatura powietrza;
- temperatura ściany;
- wilgotność względna;
- punkt rosy;
- wiatr;
- opad;
- nasłonecznienie;
- orientacja elewacji;
- czas wiązania i wysychania;
- warunki podczas kolejnej nocy.
Temat został szerzej opisany w poradniku dotyczącym tego, czy tynkować elewację jesienią i jak nocna wilgoć wpływa na świeży tynk. Materiał pokazuje również, dlaczego brak deszczu w prognozie nie oznacza automatycznie suchej powierzchni przez całą noc.
Jeżeli prognozowany zakres temperatur znajduje się na granicy dopuszczalnego przedziału produktu, nie powinno się planować robót tak, jakby prognoza była gwarancją. Rzeczywista temperatura ściany może różnić się od temperatury powietrza, szczególnie na elewacji północnej, w zacienieniu albo nad ranem.
Rusztowanie z siatką nie tworzy automatycznie warunków zimowych
Osłona rusztowania ogranicza wpływ wiatru, słońca i części zacinającego deszczu, ale zwykła siatka nie podnosi automatycznie temperatury ściany do zakresu wymaganego przez producenta.
Tak samo folia nie może być traktowana jako uniwersalne rozwiązanie. Źle wykonana osłona może ograniczyć wymianę powietrza, skraplać wodę albo dotykać świeżej wyprawy. Profesjonalne prowadzenie robót poza standardowymi warunkami może wymagać znacznie bardziej kontrolowanego środowiska.
Jeżeli pogoda zaczyna się szybko pogarszać, rozsądniejsze technologicznie może być zakończenie etapu na warstwie, którą można prawidłowo zabezpieczyć, zamiast wykonywać dekoracyjną warstwę „ostatniego dnia sezonu”.
Hydroizolacja fundamentów: wilgotne podłoże może zatrzymać cały etap
Hydroizolacja fundamentów jesienią wymaga szczególnej uwagi, ponieważ poszczególne systemy bardzo różnią się pod względem dopuszczalnego stanu podłoża.
Niektóre membrany mogą być układane na lekko wilgotnym podłożu, inne wymagają powierzchni suchej. Przykładowo SikaShield E80 HDPE SA wymaga temperatury otoczenia i podłoża od +5°C, maksymalnej wilgotności względnej 80% oraz podłoża określonego jako suche, czyste i wolne od zanieczyszczeń.
Z kolei dla SikaProof-808 producent dopuszcza podłoże wilgotne lub lekko mokre, ale bez zastoisk wody i jednocześnie wskazuje, że membrany nie należy instalować podczas ciągłych lub długotrwałych opadów deszczu.
To dobry przykład, dlaczego nie istnieje jedna odpowiedź na pytanie: „Czy można robić hydroizolację po deszczu?”.
Trzeba znać system.
| Sytuacja na budowie | Co zrobić przed rozpoczęciem |
|---|---|
| Ściana wygląda na suchą, ale noc była mglista | zmierzyć i ocenić podłoże zgodnie z kartą produktu |
| Na fundamencie stoi woda | usunąć ją i sprawdzić wymagania systemu |
| Prognozowany jest nocny spadek temperatury | porównać go z czasem utwardzania materiału |
| Podłoże jest chłodne | zmierzyć jego temperaturę, nie tylko temperaturę powietrza |
| Punkt rosy znajduje się blisko temperatury podłoża | ocenić ryzyko kondensacji |
| Kolejne dni mają być deszczowe | zaplanować ochronę lub przesunąć etap |
Po wykonaniu izolacji równie ważne staje się jej zabezpieczenie przed uszkodzeniem podczas kolejnych robót i zasypywania wykopu.
Dach i odwodnienie: nie zostawiaj budynku z otwartą drogą dla wody
Jesienią priorytetem powinno być uzyskanie takiego stanu budynku, w którym kolejne opady nie zwiększają ilości wody w przegrodach. Jeśli rozpoczynanie nowego mokrego procesu technologicznego jest ryzykowne, większą wartość może mieć dokończenie zabezpieczenia połaci, obróbek, otworów czy tymczasowego odwodnienia.
Nie oznacza to, że każdy dach można wykonywać przy dowolnej pogodzie. Membrany, papy, kleje, uszczelniacze i powłoki mają własne warunki stosowania. Wilgotna powierzchnia, niski zakres temperatury czy nocna kondensacja mogą wpływać na przyczepność i szczelność połączeń.
Szczególnie niekorzystne jest pozostawienie sytuacji, w której woda z gotowej części połaci spływa bez kontroli po elewacji albo bezpośrednio pod fundament. Przed nadejściem długotrwałych jesiennych opadów trzeba więc sprawdzić nie tylko samo pokrycie, lecz także kosze, obróbki, rynny, rury spustowe i miejsce odprowadzenia wody. Praktyczny schemat takiej kontroli opisano w materiale o tym, jak sprawdzić rynny i odprowadzenie wody po intensywnych opadach.
Wylewki i mokre prace wewnętrzne też zależą od jesiennej wilgotności
Po zamknięciu budynku część wykonawców uznaje pogodę za problem dotyczący wyłącznie elewacji. Tymczasem temperatura i wilgotność mają również duże znaczenie podczas schnięcia tynków, jastrychów, gładzi czy innych materiałów wykonywanych wewnątrz.
Nowy budynek może zawierać dużą ilość wilgoci technologicznej. Jeśli jednocześnie wykonano tynki i posadzki, zamknięto okna, ograniczono wentylację oraz obniżyła się temperatura, wysychanie znacząco zwalnia.
Nie należy wtedy wyznaczać terminu dalszych prac wyłącznie według kalendarza. Przykładem jest wylewka anhydrytowa jesienią. Przed układaniem podłogi liczy się rzeczywista wilgotność resztkowa jastrychu oraz wymagania producenta podłogi i samej wylewki, a nie założenie, że po określonej liczbie tygodni materiał „na pewno już wysechł”.
Szczegółowe zasady opisano wcześniej w materiale o tym, jak ocenić wyschnięcie wylewki anhydrytowej przed montażem paneli jesienią.
Przy zamkniętym budynku trzeba kontrolować trzy elementy równocześnie: temperaturę, wentylację oraz wilgotność. Samo mocne ogrzewanie pomieszczeń bez właściwej wymiany powietrza nie oznacza automatycznie skutecznego usuwania wilgoci.
Jakich robót nie rozpoczynać tuż przed serią zimnych i wilgotnych nocy
Nie da się stworzyć jednej listy prac zakazanych od określonej daty, ponieważ październik w Polsce może przynieść zarówno kilkanaście stopni ciepła, jak i nocne przymrozki. Można natomiast wskazać roboty, których nie powinno się rozpoczynać bez pewnego okna pogodowego.
Największej ostrożności wymagają:
- duże betonowania bez przygotowanej technologii robót w niskiej temperaturze;
- tynkowanie całych elewacji tuż przed nocnym ochłodzeniem i rosą;
- przyklejanie membran do mokrego lub zbyt chłodnego podłoża;
- wykonywanie powłok hydroizolacyjnych bez sprawdzenia punktu rosy;
- murowanie zwykłą zaprawą poza zakresem jej stosowania;
- wykonywanie warstw klejowych i zbrojonych systemu ETICS przed deszczem albo spadkiem temperatury;
- zamykanie wilgotnej termoizolacji w kolejnych warstwach;
- wykonywanie pokryć wymagających suchego podłoża podczas długiej serii opadów;
- układanie podłóg na jastrychu bez pomiaru jego wilgotności;
- pozostawianie niedokończonego muru bez zabezpieczenia górnej powierzchni.
Najlepszym kryterium nie jest miesiąc w kalendarzu, lecz możliwość utrzymania warunków wymaganych przez technologię przez cały krytyczny czas po wykonaniu roboty.
Co zrobić na budowie, gdy prognoza pogarsza się za dwa–trzy dni
Jeżeli front robót jest już otwarty, a prognoza pokazuje serię zimnych i wilgotnych nocy, nie zawsze trzeba całkowicie zatrzymywać budowę. Często bardziej racjonalna jest zmiana kolejności prac.
Najpierw warto zamknąć etapy narażone na wodę. Trzeba zabezpieczyć otwarte ściany, materiały składowane na zewnątrz, wykopy, odpływy i miejsca, przez które deszcz może przedostawać się do wnętrza. Następnie można przenieść ekipę do robót niewymagających korzystnego okna pogodowego albo realizowanych w kontrolowanych warunkach.
Praktyczna checklista kierownika lub wykonawcy przed decyzją o rozpoczęciu nowego etapu może wyglądać następująco:
- sprawdzenie prognozy godzinowej na minimum 48–72 godziny;
- sprawdzenie temperatury minimalnej, a nie tylko maksymalnej;
- kontrola punktu rosy i wilgotności;
- pomiar temperatury podłoża;
- odczytanie karty technicznej konkretnego produktu;
- ustalenie czasu wiązania lub utwardzania;
- przygotowanie osłon przed opadem;
- przygotowanie sposobu odprowadzenia wody;
- sprawdzenie materiałów po wcześniejszych opadach;
- uzgodnienie technologii z kierownikiem budowy, jeśli warunki zbliżają się do granicznych.
Koszt jednodniowego postoju jest łatwy do zauważenia w harmonogramie. Koszt skucia tynku, ponownego wykonania hydroizolacji czy naprawy elementu uszkodzonego podczas niewłaściwego dojrzewania pojawia się później i zwykle dotyczy już kilku kolejnych etapów.
Pytania i odpowiedzi
Czy można betonować, jeśli w dzień jest 10°C, a nocą ma być 2°C?
Nie można odpowiedzieć wyłącznie na podstawie dwóch temperatur. Trzeba uwzględnić rodzaj konstrukcji, recepturę mieszanki, temperaturę świeżego betonu, sposób pielęgnacji, przewidywany czas ochładzania i technologię zabezpieczenia. Przy obniżonych temperaturach betonowanie wymaga szczególnego planowania, ponieważ proces dojrzewania zwalnia. ITB publikuje osobne wytyczne poświęcone prowadzeniu robót w takich warunkach.
Czy temperatura +5°C oznacza, że każdy tynk można nakładać?
Nie. +5°C jest częstą dolną granicą spotykaną w kartach materiałów budowlanych, ale nie jest uniwersalnym pozwoleniem na tynkowanie. Liczą się wymagania konkretnego produktu, temperatura podłoża, wilgotność, opady, wiatr oraz warunki podczas wiązania.
Czy po suchej nocy ściana może być rano mokra?
Tak. Jeżeli powierzchnia ochłodzi się do temperatury punktu rosy, może nastąpić kondensacja. IMGW-PIB wskazuje, że osiągnięcie punktu rosy prowadzi do kondensacji i powstawania między innymi rosy, mgły czy innych osadów wodnych.
Czy zaprawa zimowa pozwala murować podczas każdego mrozu?
Nie. Każdy produkt ma własne ograniczenia. Przykładowa zaprawa zimowa SOLBET może być stosowana przy temperaturze powietrza nie niższej niż 0°C, a spadek do -5°C producent dopuszcza dopiero po około ośmiu godzinach. Parametry innej zaprawy mogą być zupełnie inne.
Czy można wykonywać hydroizolację na wilgotnym fundamencie?
To zależy od systemu. Część produktów wymaga suchego podłoża, inne dopuszczają podłoże wilgotne lub lekko mokre. Nie wolno określać tego na podstawie samego rodzaju materiału — trzeba sprawdzić kartę techniczną konkretnej membrany, masy lub gruntu.
Co najlepiej zrobić przed nadejściem długiego okresu deszczu i chłodu?
Najpierw zabezpieczyć budynek przed dopływem wody: zamknąć lub osłonić otwarte przegrody, zabezpieczyć wierzch murów i materiały, uporządkować odwodnienie oraz zakończyć te prace, których przerwanie mogłoby pozostawić konstrukcję bez ochrony. Nowych mokrych procesów nie należy rozpoczynać tylko po to, żeby „zdążyć przed zimą”, jeżeli prognozowane warunki nie mieszczą się w wymaganiach technologii.
Jesienna budowa nie wymaga automatycznego postoju. Wymaga natomiast dokładniejszego planowania niż latem. Przy budowie jesienią o powodzeniu robót często decydują nie warunki w chwili rozpoczęcia pracy, lecz temperatura i wilgotność przez następne kilkanaście lub kilkadziesiąt godzin.
Przed uruchomieniem kolejnego etapu warto więc zestawić prognozę godzinową z kartą techniczną materiału, sprawdzić temperaturę podłoża i punkt rosy oraz ustalić sposób ochrony świeżo wykonanych warstw. Jeżeli tych warunków nie można zapewnić, przesunięcie jednego etapu jest rozwiązaniem technicznie bezpieczniejszym niż późniejsza naprawa warstw wykonanych na granicy dopuszczalnych parametrów.
Więcej porad o ogrodzie, warzywniku i pielęgnacji roślin znajdziesz w naszych artykułach, a także polecamy materiał: Co zmienia się w Rejestrze Urbanistycznym od 1 października i jak śledzić plany przy działce
