Dom bez ogrzewania na zimę wymaga przygotowania jeszcze przed pierwszym silnym mrozem. Największe ryzyko dotyczy nie samego kotła, lecz wody pozostającej w rurach, grzejnikach, rozdzielaczach, instalacji wodociągowej i urządzeniach znajdujących się w pomieszczeniach, w których temperatura może spaść poniżej 0°C, jak informuje redakcja domenzi.pl.
Odpowiedź na pytanie, czy trzeba spuścić wodę z instalacji, nie jest jednak jednakowa dla każdego budynku. Jeżeli dom pozostaje nieogrzewany przez całą zimę i istnieje realne ryzyko zamarznięcia instalacji, całkowite odwodnienie może być właściwym zabezpieczeniem. Jeśli natomiast ogrzewanie pozostaje aktywne w trybie przeciwzamrożeniowym, niektóre instalacje powinny pozostać napełnione. Kluczowe znaczenie mają konstrukcja systemu, rodzaj źródła ciepła oraz instrukcja producenta.
Czy woda w instalacji może zamarznąć w nieogrzewanym domu?
Tak. Gdy przez dłuższy czas temperatura otoczenia spada poniżej punktu zamarzania, woda pozostająca w przewodach może zacząć przechodzić w lód. Problem polega na tym, że podczas zamarzania zwiększa swoją objętość, a zamknięta w rurze lub urządzeniu nie ma miejsca na swobodne rozszerzenie.
W rezultacie może dojść do uszkodzenia przewodów, zaworów, wymiennika, wodomierza albo innych elementów instalacji. Nie musi przy tym pęknąć dokładnie miejsce, w którym powstał lód — wzrost ciśnienia może oddziaływać również na dalszą część układu.
Polskie przedsiębiorstwa wodociągowe regularnie ostrzegają przed takim scenariuszem. Zakład Wodociągów i Kanalizacji w Sokołowie Małopolskim wskazuje, że w instalacjach używanych wyłącznie sezonowo przed zimą należy odciąć wodę i opróżnić cały układ.
„Przed rozpoczęciem sezonu zimowego należy odciąć dopływ wody […] oraz spuścić wodę z całej instalacji”.
Nie oznacza to jednak, że każdą instalację centralnego ogrzewania należy automatycznie opróżniać we wrześniu lub październiku. Instalacja wodociągowa i zamknięty obieg grzewczy są dwoma różnymi systemami.
Najbardziej narażone na mróz są:
- rury przebiegające przez nieogrzewaną piwnicę;
- przewody na poddaszu;
- instalacje w garażu i pomieszczeniach gospodarczych;
- krany zewnętrzne i instalacja ogrodowa;
- wodomierz w zimnym pomieszczeniu lub studzience;
- fragmenty instalacji znajdujące się przy ścianach zewnętrznych;
- domki letniskowe i budynki opuszczane na kilka miesięcy.
Przedsiębiorstwo wodociągowe PWiK wskazuje dodatkowo, że temperatura w pomieszczeniu, w którym znajduje się zestaw wodomierzowy, nie powinna spadać poniżej około +4°C.
Czy trzeba spuszczać wodę z instalacji centralnego ogrzewania?
Nie zawsze. Opróżnianie instalacji grzewczej ma sens przede wszystkim wtedy, gdy ogrzewanie zostanie całkowicie wyłączone na długi czas, a temperatura wewnątrz budynku może spaść poniżej zera. W takim przypadku pozostawienie pełnego obiegu bez żadnej ochrony oznacza ryzyko zamarznięcia czynnika.
Dokumentacja kotłów Vaillant pokazuje, jak producenci rozróżniają oba scenariusze. Firma zaleca podczas mrozów pozostawienie instalacji działającej oraz ogrzewanie pomieszczeń do odpowiedniej temperatury. Jednocześnie przy bardzo długim wyłączeniu wskazuje całkowite opróżnienie instalacji jako jedną z metod ochrony przed zamarzaniem.
„W przypadku bardzo długich czasów wyłączenia ochronę przed zamarzaniem można zapewnić po całkowitym opróżnieniu instalacji”.
Istotne jest słowo „całkowitym”. Spuszczenie części wody przez zawór przy kotle nie oznacza jeszcze, że instalacja została bezpiecznie odwodniona.
Woda może pozostać między innymi:
- w najniżej położonych odcinkach rur;
- w pętlach ogrzewania podłogowego;
- w pompie obiegowej;
- w wymienniku ciepła;
- w rozdzielaczu;
- w syfonach;
- w poziomych odcinkach przewodów bez właściwego spadku;
- w zbiornikach i zasobnikach.
Jeżeli więc dom ma zostać całkowicie wyłączony na kilka zimowych miesięcy, samo otwarcie jednego zaworu spustowego może być niewystarczające.
Dlaczego nie należy opróżniać instalacji CO bez potrzeby?
Pozostawienie zamkniętego układu bez wody również nie zawsze jest korzystne. Producenci grzejników i elementów instalacyjnych zwracają uwagę, że częste spuszczanie i ponowne napełnianie systemu może zwiększać kontakt metalowych części z tlenem.
Caleffi wyjaśnia, że tlen obecny w instalacji jest jednym z głównych czynników odpowiedzialnych za korozję. Powietrze może dostać się do układu właśnie podczas napełniania, konserwacji oraz przez nieszczelności.
Z tego powodu decyzja „na wszelki wypadek spuszczę wodę” może być błędna w domu, który pozostaje ogrzewany.
Jeszcze bardziej jednoznaczne stanowisko pojawia się w dokumentacji gwarancyjnej Purmo. Producent wskazuje, że instalacji nie należy opróżniać i pozostawiać pustej bez uzasadnionej potrzeby, a po pracach wymagających odwodnienia powinna zostać ponownie napełniona.
„Zabrania się opróżniania całej instalacji lub jej części z wody i pozostawiania jej w tym stanie”.
Na pierwszy rzut oka może to wyglądać na sprzeczność z instrukcjami Vaillant, ale nią nie jest. Chodzi o dwa różne scenariusze eksploatacyjne: normalną instalację pracującą przez sezon oraz budynek, który zostaje całkowicie wyłączony i narażony na zamarznięcie.
| Sytuacja | Co zwykle jest bezpieczniejsze |
|---|---|
| Dom ogrzewany przez całą zimę | pozostawienie napełnionej instalacji |
| Dom utrzymywany na minimalnej temperaturze | instalacja napełniona, aktywna ochrona przed mrozem |
| Dom całkowicie nieogrzewany przez kilka miesięcy | rozważyć pełne odwodnienie instalacji |
| Domek sezonowy bez ogrzewania | odwodnienie instalacji wodnej i odpowiednie zabezpieczenie CO |
| Instalacja z płynem przeciwzamrożeniowym | kontrola rodzaju i stężenia płynu zgodnie z dokumentacją |
| Brak pewności, czy układ można całkowicie opróżnić | kontrola instalatora przed zimą |
Warto też sprawdzić wcześniejszy materiał o tym, jak działa sezon grzewczy w Polsce i kiedy uruchamiane jest ogrzewanie. Samo nadejście chłodnych nocy nie oznacza bowiem jednej ustawowej daty rozpoczęcia ogrzewania dla wszystkich budynków.
Tryb przeciwzamrożeniowy kotła nie chroni całego domu
Wiele nowoczesnych kotłów ma funkcję ochrony przed zamarzaniem. Użytkownik może więc założyć, że pozostawienie urządzenia w trybie czuwania wystarczy, aby instalacja przetrwała zimę.
To nie zawsze prawda.
W dokumentacji Vaillant funkcja działa, gdy urządzenie pozostaje podłączone do zasilania. W jednym z modeli po spadku temperatury zasilania instalacji poniżej około 5°C kocioł uruchamia się i podgrzewa wodę w obiegu do około 30°C.
Producent jednocześnie zastrzega:
„Funkcja ochrony przed mrozem nie gwarantuje przepływu w całej instalacji grzewczej”.
To kluczowa informacja dla właściciela pustego domu. Czujnik znajdujący się w kotle nie wie, że kilkanaście metrów dalej rura biegnąca przez zimny garaż albo nieocieploną część poddasza ma już temperaturę bliską 0°C.
Kiedy ochrona kotła może przestać działać?
System przeciwzamrożeniowy wymaga spełnienia warunków przewidzianych przez producenta.
Problemy mogą pojawić się przy:
- przerwie w dostawie energii elektrycznej;
- wyłączeniu kotła z gniazdka;
- zamknięciu dopływu paliwa, jeśli urządzenie go potrzebuje;
- awarii pompy obiegowej;
- błędzie sterownika;
- braku przepływu w części instalacji;
- zamkniętych zaworach;
- bardzo niskiej temperaturze w oddalonej części budynku.
Tryb przeciwzamrożeniowy urządzenia należy więc traktować jako funkcję konkretnego kotła, a nie gwarancję ochrony każdego metra rur.
Bosch również oferuje regulatory wyposażone w tryb ochrony przed zamarzaniem instalacji, co pokazuje, że rozwiązanie jest powszechne w nowoczesnej automatyce grzewczej. Zakres jego działania trzeba jednak zawsze sprawdzić w instrukcji konkretnego systemu.
Co zrobić z instalacją wodociągową w pustym domu?
W przypadku wody użytkowej zasady są zwykle bardziej jednoznaczne. Jeżeli dom przez zimę będzie całkowicie nieogrzewany, sezonowe odcinki instalacji powinny zostać odcięte i odwodnione.
Dotyczy to nie tylko kranów.
Do sprawdzenia pozostają:
- zimna i ciepła woda;
- bojler lub zasobnik;
- pralka;
- zmywarka;
- filtry;
- hydrofor;
- pompy;
- krany ogrodowe;
- instalacja nawadniająca;
- przewody prowadzone do garażu;
- wodomierz;
- syfony i odpływy.
Warszawski system 19115 przypomina, że w instalacjach sezonowych należy odwodnić przewody oraz odciąć dopływ wody, ponieważ zamarznięcie może doprowadzić do rozerwania instalacji.
Dlaczego samo zakręcenie głównego zaworu nie wystarczy?
Zamknięcie zaworu zatrzymuje dopływ nowej wody, ale w rurach nadal może pozostawać woda znajdująca się tam wcześniej.
Jeżeli zamarznie, uszkodzenie może nastąpić mimo zamkniętego przyłącza.
Dlatego przy pełnym zimowym wyłączeniu domu kolejność zwykle obejmuje:
- zamknięcie dopływu wody;
- otwarcie punktów poboru;
- opróżnienie przewodów przez zawory spustowe;
- odwodnienie urządzeń zgodnie z instrukcjami;
- zabezpieczenie kranów zewnętrznych;
- sprawdzenie wodomierza i studzienki;
- kontrolę miejsc, w których woda może pozostać.
Nie należy natomiast przypadkowo rozkręcać instalacji ani demontować elementów pod ciśnieniem.
Czy do instalacji CO można wlać płyn przeciw zamarzaniu?
W niektórych systemach tak, ale nie powinien to być przypadkowy płyn samochodowy. Ochrona instalacji przed zamarzaniem za pomocą glikolu wymaga sprawdzenia zgodności płynu z kotłem, pompami, uszczelnieniami, grzejnikami oraz pozostałymi materiałami zastosowanymi w instalacji.
Dokumentacja Vaillant dla wybranych urządzeń wymienia konkretne preparaty dopuszczane jako dodatki zapewniające ochronę przed zamarzaniem, między innymi produkty Fernox i Sentinel. Producent jednocześnie nakazuje przestrzeganie instrukcji producenta dodatku.
Nie wolno więc stosować zasady „im więcej glikolu, tym lepiej”.
Zbyt wysokie stężenie może zmieniać:
- lepkość czynnika;
- opory hydrauliczne;
- wydajność pompy;
- zdolność przekazywania ciepła;
- parametry pracy źródła ciepła.
Płyn przeciwzamrożeniowy również nie jest rozwiązaniem bezobsługowym. Jego stan może wymagać okresowej kontroli, ponieważ z czasem właściwości mieszaniny mogą się zmieniać.
Jak przygotować nieogrzewany dom przed wyjazdem?
Decyzję należy zacząć od ustalenia, czy budynek naprawdę będzie całkowicie zimny, czy jedynie utrzymywany w minimalnej temperaturze.
To dwie zupełnie inne strategie.
Jeżeli ogrzewanie ma pozostać aktywne, trzeba sprawdzić źródło ciepła, ciśnienie instalacji, sterowanie, zasilanie oraz drożność obiegu. Jeżeli dom zostanie całkowicie wyłączony, instalator powinien ocenić możliwość skutecznego odwodnienia poszczególnych układów.
Praktyczna lista przed zimą wygląda następująco:
| Element | Co sprawdzić przed opuszczeniem domu |
|---|---|
| Kocioł | instrukcję trybu przeciwzamrożeniowego |
| Energia elektryczna | czy może pozostać włączona |
| Instalacja CO | możliwość zamarznięcia i odwodnienia |
| Grzejniki | zawory, szczelność i położenie rur |
| Podłogówka | sposób odwodnienia pętli |
| Wodomierz | temperatura i izolacja |
| Woda użytkowa | zawór główny i możliwość spuszczenia wody |
| Krany ogrodowe | całkowite odwodnienie |
| Garaż/piwnica | temperatura oraz izolacja rur |
| Zasobnik/bojler | procedurę producenta |
| Pompy | zabezpieczenie przed mrozem |
| Komin | stan techniczny przed ponownym uruchomieniem ogrzewania |
Jeżeli ogrzewanie ma pracować, warto też ograniczyć przeszkody wokół grzejników. W osobnym materiale opisaliśmy, dlaczego sofa ustawiona przed grzejnikiem może ograniczać przepływ ciepła, a także jak zasłony wpływają na pracę kaloryfera.
Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy system ma utrzymywać tylko niewielką temperaturę zabezpieczającą budynek przed wychłodzeniem.
Największy błąd: częściowe spuszczenie wody
Jednym z najbardziej ryzykownych wariantów jest pozostawienie instalacji „prawie pustej”.
Właściciel otwiera zawór spustowy, czeka, aż przestanie płynąć woda, i uznaje instalację za zabezpieczoną. Tymczasem w rozbudowanym systemie mogą istnieć miejsca, które nie opróżnią się grawitacyjnie.
Dotyczy to szczególnie instalacji:
- wielopoziomowych;
- z ogrzewaniem podłogowym;
- z kilkoma rozdzielaczami;
- z przewodami prowadzonymi ze zmianami wysokości;
- wyposażonych w zasobnik;
- z pompami ciepła;
- z buforem;
- z układami mieszanymi.
W takich systemach nie wystarczy odpowiedzieć na pytanie „czy otworzyłem zawór?”. Trzeba ustalić, czy rzeczywiście usunięto wodę ze wszystkich elementów, które mogą znaleźć się w temperaturze ujemnej.
Co z pompą ciepła?
Przy pompie ciepła sprawa może być jeszcze bardziej wymagająca, zwłaszcza gdy część obiegu wodnego znajduje się na zewnątrz budynku.
Konkretna procedura zależy od konstrukcji urządzenia.
W systemach typu monoblok woda lub roztwór glikolu może przepływać przez elementy znajdujące się poza ogrzewaną częścią domu. Awaria zasilania podczas mrozu może więc stworzyć inne ryzyko niż w instalacji, w której cały obieg wodny znajduje się wewnątrz.
Nie należy w takim przypadku stosować uniwersalnego zalecenia o spuszczaniu wody. Trzeba sprawdzić dokumentację danego modelu oraz sposób wykonania instalacji.
Jeżeli system pozostaje eksploatowany, jego ekonomika zależy również od temperatury zasilania i charakterystyki budynku. Szersze porównanie można znaleźć w materiale o kosztach ogrzewania pompą ciepła i pelletem.
Czy zostawić w domu kilka stopni zamiast spuszczać wodę?
Jeżeli dostępne jest niezawodne źródło ciepła i energia elektryczna, utrzymywanie minimalnej dodatniej temperatury jest często prostszą strategią niż opróżnianie skomplikowanej instalacji.
Nie można jednak podać jednej bezpiecznej temperatury dla wszystkich domów.
Temperatura ustawiona na regulatorze w salonie nie oznacza, że dokładnie taka sama temperatura występuje:
- w garażu;
- na poddaszu;
- przy wodomierzu;
- w szafce z rurami przy ścianie zewnętrznej;
- w piwnicy;
- za zabudową;
- w pomieszczeniu gospodarczym.
Przy dużych mrozach różnica może mieć znaczenie.
Dlatego przed pozostawieniem domu bez nadzoru warto sprawdzić najzimniejsze punkty budynku, a nie tylko termometr w części mieszkalnej.
Kiedy potrzebny jest instalator?
Fachowa kontrola jest szczególnie uzasadniona przed pierwszym zimowym wyłączeniem budynku. Instalator może ustalić, gdzie znajdują się zawory spustowe, czy instalacja ma miejsca zatrzymujące wodę i czy dopuszczone jest zastosowanie płynu przeciwzamrożeniowego.
Pomoc specjalisty jest wskazana, gdy:
- dom ma ogrzewanie podłogowe;
- instalacja ma kilka obiegów;
- działa pompa ciepła;
- zamontowany jest bufor;
- nie wiadomo, gdzie znajduje się najniższy punkt instalacji;
- przewody przebiegają przez nieogrzewane pomieszczenia;
- wcześniej dochodziło do zamarzania rur;
- producent wymaga określonego sposobu konserwacji;
- po ponownym napełnianiu pojawiają się problemy z ciśnieniem.
Vaillant również zaleca, aby całkowite opróżnienie systemu podczas długiego wyłączenia wykonywać przy udziale autoryzowanego instalatora.
Pytania i odpowiedzi
Czy trzeba spuścić wodę z grzejników, jeśli dom przez zimę będzie pusty?
Jeżeli dom pozostanie całkowicie nieogrzewany i temperatura wewnątrz może spaść poniżej zera, trzeba zabezpieczyć całą instalację przed zamarznięciem. W zależności od konstrukcji może oznaczać pełne odwodnienie systemu, ale decyzję należy odnieść do instrukcji kotła i pozostałych elementów instalacji.
Czy wystarczy ustawić kocioł na tryb przeciwzamrożeniowy?
Nie zawsze. Funkcja chroni przede wszystkim urządzenie i określony obieg. Producent może wprost zastrzegać, że nie gwarantuje przepływu przez wszystkie części instalacji. Ochrona wymaga również zasilania oraz sprawnego układu.
Przy jakiej temperaturze zaczyna się ryzyko?
Woda zamarza około 0°C, jednak temperatura poszczególnych odcinków rur może być inna niż temperatura w pokoju. Szczególnie zagrożone są nieogrzewane pomieszczenia i przewody przy zewnętrznych przegrodach.
Czy spuszczenie wody szkodzi grzejnikom?
Nieuzasadnione i częste opróżnianie systemu nie jest zalecane. Po ponownym napełnieniu do instalacji dostaje się świeża woda i tlen, który może przyspieszać procesy korozyjne. Niektórzy producenci grzejników wprost wymagają pozostawiania instalacji napełnionej podczas normalnej eksploatacji.
Czy można zamiast wody zastosować glikol?
Tylko jeżeli przewiduje to producent urządzeń i instalacji. Należy stosować preparat przeznaczony do systemów grzewczych oraz właściwe stężenie. Samochodowego płynu chłodniczego nie należy traktować jako uniwersalnego zamiennika.
Co trzeba opróżnić oprócz instalacji ogrzewania?
W całkowicie nieogrzewanym budynku trzeba przeanalizować także instalację wody użytkowej, bojler, krany zewnętrzne, urządzenia AGD podłączone do wody, hydrofor, filtry, instalację ogrodową, wodomierz i elementy w nieogrzewanych pomieszczeniach.
Najbezpieczniejsza zasada jest prosta: jeżeli budynek ma pozostać ogrzewany, instalacji CO nie należy opróżniać bez technicznego powodu. Jeżeli natomiast przez całą zimę ma być całkowicie nieogrzewany, woda pozostawiona w miejscach narażonych na temperaturę ujemną staje się realnym zagrożeniem.
O tym, czy właściwą metodą będzie pełne odwodnienie, utrzymywanie minimalnej temperatury czy zastosowanie dopuszczonego czynnika przeciwzamrożeniowego, powinny decydować konstrukcja instalacji oraz wymagania producentów. W przypadku rozbudowanego systemu jednorazowa kontrola przed zimą jest bezpieczniejsza niż częściowe spuszczenie wody „na oko”, które może pozostawić najbardziej narażone fragmenty instalacji pełne.
Więcej porad o ogrodzie, warzywniku i pielęgnacji roślin znajdziesz w naszych artykułach, a także polecamy materiał: Zmiana czasu a sen: dlaczego po cofnięciu zegarków o godzinę trudniej zasnąć wieczorem
